1 - RALLİ NEDİR?
Modern dünya şampiyonasının kökeni motorlu aracın icadına kadar uzanır.
İnsanoğlu her zaman rekabet etme ruhuna sahiptir. A noktasından B noktasına dört tekerlek üzerinde gitme imkânı ortaya çıkınca, birisinin oraya diğerlerinden daha hızlı gitmeyi istemesi kaçınılmazdı! İşte rallinin kendisi de bu: bir yerden başka bir yere dünyadaki diğer herkesten daha hızlı gitmek.
Eski günlerde böyle küçük bir oluşum dikkate alındı. Rallilerin çoğu ünlü Londra-Brighton Rally de olduğu gibi belirli mesafeyi en kısa zamanda gidenin galip olduğu yol yarışlarından ibaretti.
Şimdi ise ralliler özel etap olarak adlandırılan sıkı bir biçimde kontrol altında tutulan parkurlarda yapılan birbirine bağlı güzergâhlarda düzenlenir.
Dünya Ralli Şampiyonasının çetin hazırlık dönemi sezonun ilk rallisinden çok daha önce başlar. Yönetim organı olan Uluslar arası Otomobil Federasyonu (FIA) dünyanın çeşitli yerlerindeki 13 rallinin güzergâhlarını, etaplarını ve son hallerini onaylar ve onayın birer kopyasını büyük takımlara iletir.
Her ralli içerisinde 2 gün keşif (recce), bir gün otomobillerin son testi için ayrılan deneme sürüşü (shakedown) ve Basın Toplantısı ile yarış kısımları için 3 gün bulundurmalıdır. Ralliler ortalama olarak 15-25 özel etap arasında değişir. Arkasında üreticilerin bulunduğu fabrika takımları her ralliye 2 ya da 3 araçla katılıp, yarışın yapılacağı yere hazırlıklarını yapmak üzere rallinin startından 2 hafta öncesinden gelmeye başlar. Yarışan Dünya Ralli Otomobilleri, sürücüler klasmanı lideri ilk sırada olmak üzere pozisyonlarına göre sıralanırlar ve o şekilde yarışa başlarlar.
Dünya Ralli Şampiyonası klasmanı haricinde, Junior Dünya Şampiyonası (genç sürücüler için daha düşük güçteki otomobillerin yarıştığı klasman), Seri üretim otomobiller Dünya Ralli Şampiyonası ve içinde yerel sürücülerin de bulunduğu özel takımlarla beraber yarışmacı sayısı 90'a kadar çıkabilir.
Keşif
Her ralliden önce yarışmacılar etapları tanımak için 2 gün keşif yapma şansına sahiptirler. Bu keşif esnasında pilot ve co-pilotun ralliden önce güzergâhı tanımak ve yol notu hazırlamak için kullandıkları ekstra güvenlik ekipmanlı otomobiller organizatör tarafından belirlenen maksimum 50-70 km arasında değişen hız limitine uymak zorundadırlar. Yarışmacıların etaba alışmak ve yol notu çıkarmak için her etabı iki kez geçme hakları vardır.
Etaplar
Özel etaplar yarışmacıların en iyi zamanı elde edebilmek için mümkün olduğunca hızlı bir biçimde geçmeye çalıştıkları, rallinin yarışılan kısımlarını ifade eder. Bu kısımlar ralli esnasında halka kapatılan özel ya da kamu yollarından oluşur. Tipik bir ralli 3 günde koşulmak üzere yaklaşık 25 özel etaptan oluşur. Özel etaplar, birbirine normal etap olarak adlandırılan ve tüm yarışmacıların trafik kurallarına uyması gereken halka açık yollarla bağlıdır. Her gün 4'te 3'ü yarışılan özel etaplardan oluşmak üzere 400 kilometre sürüş yapılması söz konusudur. Uzunluğu 5-60 kilometre arasında değişen etaplardaki dereceler saniyenin ondalık kısımlarına kadar kaydedilir. Tüm organizasyon esnasında ise özel etapların toplam uzunluğu 300-500 kilometre arasında olmalıdır.
Zaman
'Çizgiyi ilk geçen olmayı' unutun! Ralli otomobilleri direkt olarak birbirlerine karşı yarışmazlar. En çetin rakip olan zamana karşı yarış vardır. Otomobiller 1 ya da 2 dakika arayla start alarak zamana karşı yarışırlar ve zamanları FIA bilgisayar destekli sonuç sistemi aracılığıyla görüntülenir ve kaydedilir. Eğer otomobillerden biri herhangi bir sorun yaşamazsa rakipler etapta çok seyrek olarak birbirini görürler.
Zaman Kontrol Noktaları
Rallinin izlenecek olan güzergâh kılavuzu sıkı bir zaman çizelgesine tabidir. Sürücüler özel etapların startlarına ve servis alanının giriş çıkışlarına geç ya da çok erken geldiklerinde zaman cezası alırlar. Bu kontrol noktalarına geç gelinen her dakika genellikle 10 saniye zaman cezası ile cezalandırılır ve bu süre yarışmacının genel zamanına eklenir. Bunun yanında zaman kontrol noktasına 15, ayak(gün içinde) için 30, rallinin tümünde 60 dakika geç kalınması sürücünün müsabakadan ihraç edilmesine neden olabilir.
Kazanan nasıl belirlenir?
Her sürücüye start sinyali veriliyor, sinyal bir dizi geri sayım ışığını içeren elektronik sistemden ibaret. Start sinyali verilince yarışmacı etabı mümkün olan en kısa sürede geçmek ve zamanının kaydedileceği "flying finish" olarak adlandırılan hareketli finiş noktasına varmak için hareket eder. Sürücünün finiş noktasını geçtiği andaki zaman saat, dakika, saniye ve salise olarak kaydedilir. Sürücünün saat kaçta start aldığı da kayıt altına alınmış olduğu için bu zamanlar birbirinden çıkarılarak yarışmacının o etapta elde ettiği zaman dakika, saniye ve salise olarak ilgili pilotun hanesine yazılır.
Her etap geçildikçe zamanlar toplanır ve müsabaka sonunda en düşük zamanı elde eden sürücü kazanan olarak ilan edilir. Etaplar arasındaki halka açık olan yollarda, yarışmacılardan bütün kurallara uyarak ilerlemeleri dâhilinde belirlenen zaman aralığı içinde hareket etmeleri istenir. Eğer ekip bu kısımlardan birinde mekanik arıza ya da benzer bir durum sebebiyle geç kalırlarsa, geç kalınan her dakika için 10 saniye zaman cezası alır. Bu ceza zaman cezası olarak adlandırılır ve bu süre yarışmacının hanesine eklenir. Ekiplerin normal etaplarda hız limitlerine uymaması, trafik kurallarına çiğnemekle alınacak cezaların yanında organizasyon tarafından verilecek zaman cezalarından müsabakadan ihraca kadar cezaları gündeme getirebilir. Müsabakanın sonunda ise zaman cezaları da dâhil olmak üzere tüm etap zamanları toplandığında en düşük zamanı elde eden yarışmacı kazanan ilan edilir.
Puanlar
13 rallinin her birinde biri sürücüler, diğeri markalar klasmanında olmak üzere iki klasmanda kazanılan puanlarla iki FIA dünya şampiyonası sıralaması oluşturulur. Puanlama aşağıdaki gibidir:
Birinci 25 puan
İkinci 18 puan
Üçüncü 15 puan
Dördüncü 12 puan
Beşinci 10 puan
Altıncı 8 puan
Yedinci 6 puan
Sekizinci 4 puan
Dokuzuncu 2 puan
Onuncu 1 puan
Markalar Klasmanı takımın puan alan iki otomobilinin puanları toplanarak oluşturulur.
2 - WRC (DÜNYA RALLİ ŞAMPİYONASI) NEDİR?
FIA Dünya Ralli Şampiyonası, otomobillerin ve sürücülerin gezegendeki en farklı yerlerde -İskandinavya'nın buz ve soğuğundan Yunanistan'ın, Ürdün'ün bunaltıcı sıcağına kadar- pürüzsüz asfaltta ya da kayalık yollardaki çetin koşullara karşı 3 gün boyunca mücadele etmelerini sağlıyor.
Su götürmez bir şekilde seri, dünyanın en zorlu motor sporları yarışması olarak kabul ediliyor. 1973 yılında gün ışığına çıkan ve hala kullanılan formatın ışığında sürücüler ve markalar, 2010 yılında 38'inci sürücüler ve markalar klasmanı şampiyonu olmak için mücadele edecekler. Her ralli iki gün keşif (recce), bir gün teknik kontrol ve 3 yarış gününden oluşmalıdır. Ayrıca ralli, genellikle 15-25 özel etaptan oluşan 3 "ayak"a bölünmüştür ve her ayak rallinin 1 yarış gününü ifade eder. Her özel etapta sürücü ve yardımcı sürücü tek başlarına start alırlar ve zamana karşı yarışırlar. Yardımcı sürücü yaklaşan yol koşullarıyla ilgili olarak pilotu uyarmak için yol notu okur.
Dünya Ralli Şampiyonası'nın yönetmeliği ve kontrolü dünya çapındaki motor sporlarının yönetim organı an Uluslar arası Otomobil Federasyonu (FIA) tarafından idare edilir. Her müsabaka aynı temel formatı izler: Salı ve Çarşamba günü sürücü ve yardımcı sürücünün güzergahı kontrol etmesine olanak tanıyan keşif, Perşembe günü otomobilin ayarlarının test edileceği deneme sürüşü ve gerçek yarışın koşulacağı Cuma, Cumartesi ve Pazar günlerini kapsar.
Buna ek olarak bazı müsabakalar, kısa ve küçük bir alanda genellikle iki otomobilin aynı anda hem birbirlerine karşı hem de zamana karşı yarıştıkları özel seyirci etaplarını da içerir.
Bu baskı ortamında çalışabilecek durumda olmak WRC teknisyenlerinin dünyanın en iyilerinden bazıları olmak, olağanüstü yaratıcılık ve hıza sahip olmak anlamına gelir. Rekabetin gerilimi içerisinde bir süspansiyon bağlantısını ve fren ünitesini bir diğeriyle değişmek 5, bir vites kutusunu değişmek yaklaşık 10 dakika sürmelidir. Çekiçler, kaynak makineleri ve bantlar arasında yapılabilecek küçük bir hata yarışın kaybedilmesine ve başka bir kazananı üzgün gözlerle izlemeye sebep olabilir. Bunların ötesinde servis alanında yapılan tamiratlar ve ayarlamalar yanında sürücü ve yardımcı sürücü servis alanı dışında bir arızayla karşılaştıklarında sadece otomobildeki aletler ve yedek parçalar aracılığıyla otomobillerine müdahale edebilirler.
3 - EKİP
WRC'de başarının kilit noktası takım olarak hareket eden, otomobilini sorunsuz ve en kısa sürede geri getirmeyi başaran sürücü ve yardımcı sürücünün ortaklığıdır. Eğer gaz pedalı yerde değilse sürücü çok yavaş gidiyordur. Eğer fren pedalı yerde değilse bir yere çarpacaktır. 400 bin pound değerindeki bir Dünya Ralli Şampiyonası Otomobili'nin (WRC) direksiyonunda olmak kolay değildir.
Bir WRC otomobiline sahip olmak sizi WRC sürücüsü yapmayacaktır. Tam gaz gitmeden, sürerken ayağınız yerde olmaksızın hiçbir başarı kazanamazsınız. Üst sınıf bir Dünya Ralli Şampiyonası sürücüsü, cesur, teknik ve taktik açıdan maharetli, içgüdüsel birazcık da kaçık olmalıdır. Tutkulu ve yüksek derecede konsantrasyona sahip olup yardımcı sürücüsüne korkusuzca güvenmelidir. Sonra hızlı olmalıdır daSürücü ve yardımcı sürücü arasındaki güven mutlak olmalıdır. Siz siste kör olmuşçasına saatte 150 km süratle, sırf ekip arkadaşınız bunun güvenli olduğunu söylediği için kör bir viraja girer misiniz?
Etap boyunca sürücüye kılavuzluk yapmak yardımcı sürücünün görevidir. Ralli öncesindeki keşif esnasında, her virajda yolun yüzeyi, çukurlar, kayalar ve potansiyel tehlikelerle ilgili kapsamlı yol notlarını el yazısıyla yazar. Böylelikle etabı bir bir sonraki geçişlerinde pilotunun hangi hızda dönebileceği konusunda tahmin yapabilmesine olanak tanır. Bu notları, etapta ilerledikçe sürücüsüne okur. Yardımcı sürücüler Dünya Ralli Şampiyonası'nın dile getirilmeyen kahramanlarıdır. Servis alanına dönüldüğünde sürücü ön planda olurken, o bir sonraki günün yol notları hazırlıklarına girişir. Fakat her zaman tetikte, kararlı ve sürücüsüne adanmış olmalıdır. İyi bir yol notu okuyucusunun olmaması pilot için ciddi bir engel teşkil eder.
4 - DÜNYA RALLİ OTOMOBİLLERİ
Dünya Ralli Şampiyonası'nın en üst kısmında mücadele eden tüm otomobiller dört silindirli 2 litrelik seri üretim otomobiller baz alınarak hazırlanmıştır. Caddelerde rastladığınız benzerleriyle aynı gibi görünseler de motor, aktarma organları ve süspansiyonlarda izin verilen değişikler, WRC otomobilini 300 beygir ve devasa torklar üreten turbochargerlı dört tekerlekten çekişli bir canavara dönüştürür. Eminiz, geçen sene tatilde kiraladığınız arabaya oldukça benziyor ama 400 bin poundluk pahanın altında yüksek kaliteli çelik, karbon fiber ve titanyumun var olan en sofistike teknolojiyle bir araya gelmesi yatıyor. 2 litrelik 300 beygirin üzerinde güç üreten motor, 6 vitesli şanzıman ve 4 tekerden çekişli otomobiller yaşanması muhtemel bir kaza durumunda sürücü ve yardımcı sürücüyü korumak için otomobilin içinde bulunan roll-cage içeriyor. 4 çeker ve sizin 100 beygirlik motorunuzun 3 katı değerindeki olan motoru etkin biçimde durdurabilmek normal bir otomobilinkinden daha büyük çaptaki karbon fiber fren disklerini gerektiriyor.
Yarış otomobiliyle yol otomobili çok benziyor, çünkü FIA her WRC otomobilinin halka da satışa sunulmuş olan 4 koltuklu yol otomobili baz alınarak hazırlanmasını zorunlu kılıyor. (WRC için baz olacak modelden en az 25.000 adet üretilmiş olması gerekiyor) Ama burası benzerliklerin sona erdiği yer: bir WRC otomobilini inşa etmek.
Otomobili ralli formuna sokmak için bir dizi değişiklik gerekiyor. Takımlar işe en küçük detayına, panellerine kadar ayırmakla başlıyor ve boş metal tuval üzerinden çalışıyor. Genellikle bu çıplak panelleri üretilecek olan WRC otomobilinin şasisine dönüştürmek çalışanın yüzlerce insanın yüzlerce saatini alıyor. Normal bir otomobilinkinden 2-3 kat daha rijit olan şasi ultra sağlam roll-cage ile beraber geliyor.
Otomobil hayatına benzerleri gibi başlıyor ancak takımlara şasiyi yeniden şekillendirme ve arka kanat takma izni veriliyor. Otomobilin yoldaki dengesini sağlamaya yardımcı olan ön taraftaki aerodinamik parçalar daha az sürtünme etkisi yaratırken arka taraftaki kanat yere bastırma kuvvetini (down-force) arttırıyor.
Tüm bu teknoloji büyük bir zaman yatırımı gerektiriyor. Altı mekanikerin tam kapasite çalışarak bir WRC otomobili üretmesi 3 hafta sürüyor. Genellikle her WRC otomobili direksiyondan değiştirilebilen 6 ileri sıralı vitese sahip. Zeminin durumuna bağlı olarak otomobiller 100 kilometre hıza 3 saniye civarında ulaşıyor. Maksimum süratler her ralli için yapılan vites ayarlarına bağlı ancak, yarış içinde saatte 220 kilometreye çıkmak pek olası değil.
Otomobilde debriyaj pedalı da bulunuyor. Ancak start anından itibaren kullanmaktan daha fazlasını gerektirmiyor. Sürücüler vitesi değiştirmek için ileri-geri yapıp, işin geri kalanını daha iyi bir yol olan bilgisayarların yapmasına izin veriyor. Saatte 200 kilometre süratle giderken, saniyenin her onda birlik dilimi son zamanınıza etki edecekken vaktinizi ayak değiştirmekle boşa harcayamazsınız. Bir Dünya Ralli Otomobili'nde vites değişimi 50 milisaniye alıyor ki bu değer bir yol otomobilininkinden neredeyse 10 kat daha hızlı.
Lastik Seçimi
Ekstra yol tutuş ve güvenlik için Dünya Ralli otomobilleri düzenli olarak değiştirilen 18 inç (kar için 15 inç) çapında lastikler kullanır. Bir ekibin bir rallide 7 farklı tipte lastik değiştirdiklerini duymak seyrek rastlanan bir durum değildir. Asfalt yollar için yarış tipi, desensiz "slick" adı verilen lastikler kullanılırken, hava yağışlı olduğu zaman lastikler oluklu olanlarla değiştirilir. Toprak ya da çakıllı gevşek zeminlerde ise taşları dışarı fırlatma yeteneğine sahip izdeki lastikler kullanılırken buzlu zeminler için ise çivili lastikler kullanılmalıdır. Lastik firmaları Pirelli ve Michelin'in de lastik patlaması durumunda lastiği köpükle doldurma özelliğine sahip anti-hasar sistemleri bulunuyor. Böylelikle potansiyel kazaların ve hasarların önüne geçiliyor.
5 - SERVIS ALANLARI
Birkaç etaptan oluşan her bölüm tamamlandığında otomobiller, sıkı kontroller altında, belli sürelere bağlı kalınarak tamir ve bakım işlerinin yapıldığı özel olarak bu iş için dizayn edilmiş alanlara gelirler. Otomobil üzerindeki verilerin aktarılmasının yanında lastiklerin değiştirildiği ve ayarların yapıldığı esnada mekanik işlerin de gerçekleştirilmesi için her otomobil üzerinde 6 teknisyenin çalışmasına izin verilir. Servis zamanları zaman çizelgesine göre 10, 30 ve 45 dakika olarak ile sıkı bir şekilde sınırlandırılmıştır.
Her günün sonunda otomobilleri bir sonraki günün startına kadar muhafaza edilecekleri "kapalı park"a alınmadan önce ekiplere 45 dakika ile sınırlanmış tamir ve bakım süresi verilir. Belirlenen süreleri aşan ekiplere ise zaman cezası uygulanır.
Yorucu bir etaptan sonra otomobilin hangi şartlarda servis alanına dönmesi gerektiği konusunda herhangi belirlenmiş bir kural yoktur. Ekipler servis alanına yaklaşırlarken otomobilin durumu hakkında telsiz sayesinde takıma bilgi vererek duruma göre müdahale için hazır olmalarını beklerler.
Otomobili yeniden ralliye hazır hale getirmek için 30 dakikaları vardır. Otomobil takım için ayrılan yere girdikleri andan itibaren süre akmaya başlar. Belirlenen sürenin aşıldığı her saniye için ekibe zaman cezası uygulanır.
Ekip, hızlı, becerikli, verimli ve baskı altında sakin olmalıdırlar.
Normalde, otomobil 4 adet üçgen aparat vasıtasıyla yükseltilir ve kendi konusunda uzman 12 kişi otomobille ilgilenir. Eğer otomobil hasarsız bir şekilde gelmişse rutin olarak lastikler değiştirilir, her cıvata ve vidanın sıkılmış olduğunu ve motor titreşimlerinden dolayı gevşemediğini gözlemlemek için detay kontroller yapılır. "Gümüş kutu" (WRC otomobillerinin kara kutusu) vasıtasıyla bütün otomobil üzerindeki veriler ve anlık analizler kaydedilir. Darbe emiciler, amortisörler ve sürüş yüksekliği ayarları yapılır, 4 fren diski ve balatasının kontrolleri yapılır. Son olarak, ön cam iyice temizlenir. Buna rağmen hala, karoser hırpalanmış, ön cam parçalanmış, kaput ve süspansiyon hasarlı ise teknisyenlerin önünde daha ciddi bir sorun vardır. Hemen orada otomobilin bir sonraki servis için geri gelebileceğinden emin olunacak çözümler üretilmelidir.
Ellerinde aletlerle çalışan ellerin oluşturduğu koreografi etkileyici bir manzara sunarken bir Dünya Ralli Otomobili'nin altında 20 dakikalık zaman periyodu çılgın teknisyenler için çok hızlı geçer. Teknisyenler, ilerleyişlerini gözlemleyen, sorunlu noktaları gözden geçiren ve düzenli olarak saate bakıp dakikaları geri sayan ekip şefinin gözetimi altında çalışırlar.
Tipik olarak, bir Dünya Ralli Takımı, her müsabakayı yerinde takip eden yaklaşık 40 kişilik bir ekiple, onları takım merkezinde destekleyen 60-100 kişiden meydana gelir.